Cmentarz przykościelny:

Powierzchnia [ha]: ogólna 0,79

Nieznane są okoliczności i dokładny czas powstania pierwszego cmentarza przykościelnego. Wiązać go należy jednak z barokową przebudową kościoła, co nastąpiło w II połowie XVIII w. Wówczas też przypuszczalnie wyznaczone pierwsze pola grzebalne – czytelne jeszcze do dziś na planie owalu, w bezpośredniej bliskości świątyni. Wiadomo jednak, że cmentarz był powiększany w roku 1823 oraz 1844 r., wynikiem tego jest w dalszym ciągu widoczny wydłużony obszar od strony wschodniej. Po 1945 r. teren dawnego cmentarza został poddany likwidacji, a w 1986 r. wymienia się na jego terenie dużą liczbę zachowanych wolnostojących nagrobków (grobowców), w zdecydowanej większości w murze cmentarza pochodzących z z przełomu XIX i XX w. Obecnie cmentarz jest nieczynny, a jego dawny obszar służy jako teren zielony przy kościele. Cmentarz ewangelicki wpisany do rejestru zabytków 970/J z dnia 01.06.1989 r.

Historia wsi

Grabiszyce dzielą się dziś oficjalnie na trzy osobne części, tj. Dolne, Średnie i Górne. Przyjąć należy, że miejscowość swoimi początkami sięgać może nawet XIV w., gdyż już w II połowie też stulecia, wzmiankowany jest tutaj kościół. Wówczas też miejscowość była częścią wolnego państwa frydlanckiego, będącego kolejno własnością przedstawicieli rodów von Bibersteinów, von Gersdorfów, von Rothenbergów, a przed 1618 r. von Rödernów. Co istotne, Grabiszyce były historycznie nie związane ze Śląskiem, a wchodziły w skład Górnych Łużyc, będąc wsią czeską. W 1622 r. państwo frydlanckie przeszło w posiadanie dowódcy cesarskiego Albrechta von Wallensteina. Kolejno dobra w Grabiszycach znalazły się w rękach rodziny von Gersdorf. Z czasem Grabiszyce zostały podzielone na mniejsze posiadłości rycerskie. Co ważne, po zakończeniu wojny 30-letniej Górne Łużyce przeszły pod władanie Saksonii, zaś Grabiszyce pozostały enklawą czeską. Poszczególne części wsi należy do przedstawicieli różnych rodzin szlacheckich, tj. von Nostitzowie czy von Tschirnhausowie. W latach 1651-1652 do Grabiszyc przybyła duża grupa czeskich, protestanckich uchodźców religijnych, którzy utworzyli w miejscowości swoją czeską enklawę wyznaniową. W 1660 r. w Grabiszycach Średnich wzniesiono szkołę, a w 1700 rozbudowano szkołę w Grabiszycach Dolnych. W 1730 r. do Grabiszyc Dolnych przybyli kolejni czescy emigranci religijni, co skutkowało założeniem dla nich osobnego przysiółku i wzniesieniem osobnej kaplicy. Od 1816 r. Grabiszyce Dolne zostały włączone w granice Śląska. Największe z czterech części wsi były Grabiszyce Średnie (Górne) – interesujące nas najbardziej – należące do Friedricha Moritza von Uechtritza. W tamtym okresie znajdował się tu pałac z folwarkiem, kościół ewangelicki, szkoła, 3 młyny wodne, 2 tartaki oraz 139 domów. W 1870 r. właścicielem majątku w Grabiszycach Średnich był Paul Erdmann Rüdiger. W 1880 r. wieś zniszczyła powódź. Po 1945 r. Grabiszyce w dalszym ciągu dzielą się formalnie na trzy wsie: Dolną, Średnią i Górną, zaś kościół wraz z cmentarzem przykościelnym znajduje się na terenie Grabiszyc Górnych.

Ciekawe strony internetowe dotyczące cmentarza i kościoła:

https://polska-org.pl/513645,Grabiszyce_Srednie,Kosciol_sw_Antoniego_Padewskiego.html

http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/10059,pobiedna-ruiny-kosciola-ewangelickiego-(xviii-w).html
https://polska-org.pl/519950,Pobiedna,Kosciol_ewangelicki_ruina.html
http://g.ekspert.infor.pl/p/_dane/akty_pdf/U70/2018/2/27.pdf
https://instytutdidaskalos.pl/historia-protestantow/pobiedna-niem-wigandsthal

Bibliografia

• Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu Delegatura w Jeleniej Górze
• Grabiszyce Górne, karta kościoła parafialnego św. Józefa, oprac. E. Sawińska, 1999 r.
• Grabiszyce Górne, karta cmentarza, oprac. K. Myśliński 1986 r.
• Literatura:
• Andres F.G.E, Historische Statistik der evangelischen Kirche in Schlesien nebst einer Kirchen Charte…, Breslau 1867
• Bertram F., Das Heimatbuch des Kreises Lauban, 1928
• Knie J., Alphabetisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, Breslau 1830
• Knie J., Alphabetisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, 1845
• Prace konserwatorskie na terenie województwa dolnośląskiego w latach 1979-1999, red. G. Grajewski, E. Kica, Wrocław 2005.
• Słownik geografii turystycznej Sudetów, T. 2, A-Ł, reg. M. Staffa, Wrocław 2003.